Bir sanat eserine yakından bakmak, onun sadece yüzeyindeki boyayı değil, arkasındaki ruhu ve yaşanmışlıkları da okumak anlamına gelir.
Bugün rotamızı, sanat tarihinin en ışıltılı, en göz alıcı ama bir o kadar da acı dolu ve ilham verici hikayelerinden birine çeviriyoruz. Karşımızda, sanatın sadece estetik bir obje olmaktan çıkıp, koca bir ulusun geçmişiyle yüzleştiği bir adalet sembolüne dönüştüğü o efsanevi başyapıt var: Gustav Klimt’in “Altınlı Kadın” (Adele Bloch-Bauer I) Portresi.
Gelin, Viyana’nın o ışıltılı salonlarından çıkıp Amerikan Yüksek Mahkemesi’ne kadar uzanan; içinde altının ihtişamını, savaşın karanlığını ve bir kadının onurlu direnişini barındıran bu eşsiz hikayeye yakından bakalım.
Viyana’nın Altın Çağı ve Adele’in Zarafeti
Hikayemiz 1900’lerin başlarında, sanatın, müziğin ve felsefenin altın çağını yaşadığı Viyana’da başlıyor. Dönemin en saygın ve varlıklı Yahudi ailelerinden birine mensup olan Ferdinand Bloch-Bauer, eşi Adele’in portresini yapması için dönemin en avangard ve popüler ressamı Gustav Klimt ile anlaşır.
Adele, o dönem Viyana sosyetesinin entelektüel kraliçelerinden biridir. Klimt, bu zarif ve melankolik kadını resmederken, İtalya seyahatlerinde gördüğü Bizans mozaiklerinden ilham alır. Tuvalin üzerini gerçek altın varaklarla, gümüş detaylarla ve göz alıcı geometrik desenlerle işler. Eserin detaylarına baktığınızda, o karmaşık ve büyüleyici motiflerin adeta zorlu bir sayılarla boyama şablonu gibi ilmek ilmek tuvale aktarıldığını görürsünüz. 1907 yılında tamamlanan bu tablo, sadece bir portre değil, Adele’in adeta seküler bir ikon, altınlar içinde parlayan modern bir tanrıça gibi resmedildiği gerçek bir şaheserdir.
Ancak bu ışıltılı günler, Avrupa’nın üzerine çöken o karanlık gölgeyle birlikte sonsuza dek değişecektir.
Nazilerin Gölgesi ve Çalınan Kimlik
1925 yılında Adele Bloch-Bauer menenjit nedeniyle erken yaşta hayata veda eder. Vasiyetinde, kocasının ölümünden sonra tablolarının Avusturya Devlet Galerisi’ne bağışlanmasını rica etmiştir. Ancak tarih, bu naif vasiyetin çok ötesinde acımasız bir senaryo yazar.
1938 yılında Naziler Avusturya’yı ilhak ettiğinde (Anschluss), Ferdinand Bloch-Bauer ülkesini terk etmek zorunda kalır ve tüm mal varlığına, paha biçilemez sanat koleksiyonuna Naziler tarafından el konulur. Klimt’in bu muazzam tablosu da yağmalanan eserler arasındadır.
Ancak Naziler için ortada bir “problem” vardır. Tablonun adı Adele Bloch-Bauer I‘dir ve Adele, tanınmış bir Yahudi’dir. Bir Yahudi’nin portresini sergilemek istemeyen ancak tablonun sanatsal görkeminden de vazgeçemeyen Nazi yönetimi, sinsi bir hamleyle tablonun adını değiştirir. Eserin kimliği silinir ve adı “Altınlı Kadın” (Woman in Gold) yapılarak Belvedere Sarayı’nda Avusturya’nın ulusal hazinesi olarak sergilenmeye başlanır. Adele’in adı tarihten silinmeye çalışılmıştır.
Maria Altmann’ın Onurlu Adalet Arayışı
Yıllar su gibi akıp geçer. İkinci Dünya Savaşı biter, ancak tablo Avusturya’da kalmaya devam eder. Avusturya hükümeti, tabloyu ülkenin “Mona Lisa”sı olarak benimsemiş ve asla geri vermeye yanaşmamıştır.
Tarihler 1990’ların sonunu gösterdiğinde, Adele’in Amerika’ya kaçarak hayatta kalmayı başaran yeğeni Maria Altmann, 80’li yaşlarına merdiven dayamış bir kadın olarak tarih sahnesine çıkar. Maria’nın amacı sadece değerli bir tabloyu geri almak değildir; onun amacı teyzesi Adele’in çalınan kimliğini, silinen adını ve ailesinin onurunu geri almaktır.
Kendisi gibi Avusturya göçmeni olan genç ve tecrübesiz avukat Randol Schoenberg ile birlikte, Avusturya hükümetine karşı imkansız gibi görünen bir hukuk savaşı başlatırlar. Avusturya devleti, tabloyu bırakmamak için her türlü bürokratik engeli çıkarır. Ancak Maria Altmann pes etmez. Dava, Amerikan Yüksek Mahkemesi’ne kadar taşınır.
Sinemaya İlham Veren Bir Zafer
Yıllar süren ve tüm dünyanın nefesini tutarak izlediği bu hukuk mücadelesi, 2006 yılında muazzam bir zaferle sonuçlanır. Tahkim kurulu, tablonun ve diğer Klimt eserlerinin yasal mirasçı olan Maria Altmann’a iade edilmesine karar verir. Altmış sekiz yıl sonra, “Altınlı Kadın” evine döner ve eserin altındaki o sahte etiket sökülerek gerçek adı olan Adele Bloch-Bauer I gururla yeniden yazılır.
Eğer bu destansı hikaye ilginizi çektiyse, The Gustos okurlarına harika bir film önerim var. Sinema tutkunlarının kalbinde özel bir yer edinecek olan 2015 yapımı “Woman in Gold” (Altınlı Kadın) filmi, bu adalet arayışını kusursuz bir şekilde beyazperdeye taşıyor. Usta oyuncu Helen Mirren’ın Maria Altmann’a hayat verdiği bu sarsıcı yapımı, hafta sonu izleme listenize mutlaka eklemelisiniz.
The Gustos Yorumu: Sanatın Hafızası Asla Silinmez
Bugün bu paha biçilemez tablo, New York’taki Neue Galerie‘de, kalıcı olarak sergileniyor. Maria Altmann, tablonun her zaman halka açık olarak sergilenmesi şartıyla eseri galeriye satmış ve gelirini hayır kurumlarına bağışlamıştır.
Bir sanat eserine baktığımızda çoğunlukla renkleri, formları ve estetiği görürüz. Ancak Adele’in o altınlar içindeki melankolik gözlerine baktığınızda; bir ailenin yok edilen hayatını, tarihin karanlık sayfalarını ve onurunu geri almak için devlete kafa tutan 80 yaşındaki cesur bir kadının zaferini de görürsünüz. Çünkü sanatın hafızası vardır ve ne kadar üzeri örtülmeye çalışılırsa çalışılsın, o hafıza asla silinmez.
Peki sizce, bir ülkenin sembolü haline gelmiş tarihi bir eserin asıl sahiplerine geri verilmesi süreci, sanatın evrenselliği açısından bize ne anlatıyor? Bu ilham verici hikaye hakkındaki düşüncelerinizi yorumlarda buluşarak konuşalım.
