Sadece bir yazar değil, döneminin sosyoloğu: Hüseyin Rahmi Gürpınar. Batıl inançlardan alafranga züppelere, konak entrikalarından korku hikayelerine uzanan bu dev külliyatı keşfetmeye hazır mısınız?
Edebiyatımızda bazı yazarlar vardır; okurken kaşlarınızı çatar, düşüncelere dalarsınız. Bazıları ise vardır ki; okurken sanki eski bir İstanbul mahallesinde, bir komşu teyzenin penceresinden sokağı izliyor gibi hissedersiniz. İşte Hüseyin Rahmi Gürpınar, o pencerenin ta kendisidir.
Heybeliada’daki köşkünde inzivaya çekilip, İstanbul halkının her halini; dedikodusunu, kavgasını, batıl inancını ve aşkını kağıda döken bu büyük usta, Türk edebiyatının sokağa tutulan aynasıdır.
Eğer gülmek, korkmak ve buram buram nostalji yaşamak istiyorsanız, Hüseyin Rahmi külliyatına giriş yapıyoruz.
Hüseyin Rahmi’yi Neden Okumalıyız?
- Zaman Makinesi Gibidir: 1900’lerin başındaki İstanbul’u tarih kitaplarından daha iyi anlatır. Kadınların ev içi sohbetlerini, batılılaşmayı yanlış anlayan züppeleri (Şıpsevdi), mahalle karılarını onun kadar canlı anlatan yoktur.
- Korku ve Mizahın Ustasıdır: Edebiyatımızda “Korku” türünün ilk ve en iyi örneklerini o vermiştir. Ama bunu öyle bir mizahla yapar ki, korkarken gülersiniz.
- Dilin Arkeoloğudur: Bugün unuttuğumuz eski İstanbul argosunu, deyimlerini ve lakaplarını onun kitaplarında canlı bulursunuz.
Külliyattan Seçkiler: Hangi Ruh Haline Hangi Kitap?
Hüseyin Rahmi o kadar üretkendir ki (50’den fazla eser), nereden başlayacağınıza karar vermek zor olabilir. İşte sizin için “Gustos” kategorileri:
1. “Hem Güleyim Hem Düşüneyim” Diyenlere: Şıpsevdi
Yazarın başyapıtı kabul edilir.
- Konusu: Batılılaşmayı sadece “giyim kuşam ve eğlence” sanan Meftun Bey’in, zengin Kasım Efendi’nin kızıyla evlenip mirasa konma planları ve çevirdiği dolaplar.
- Neden Okumalısınız? “Alafranga” ve “Alaturka” çatışmasının en komik ve en trajik halidir. Karakter analizleri muazzamdır.
2. “Biraz Ürpermek İstiyorum” Diyenlere: Gulyabani
Sinemaya da uyarlanan , kült bir eser.
- Konusu: Muhsine Hanım’ın çalışmak için gittiği ıssız bir köşkte geceleri ortaya çıkan cinler, periler ve dev Gulyabani… Yoksa her şey bir oyun mu?
- Neden Okumalısınız? Yazar, batıl inançlarla dalga geçerken okuyucuyu korku tüneline sokar. “Scooby-Doo”nun 100 yıl önceki İstanbul versiyonu gibidir! (Alternatif: Cadı romanı da harikadır).
3. “Skandal ve Entrika Severim” Diyenlere: Mürebbiye
Döneminde sansürlenen, olay yaratan kitap.
- Konusu: Dehri Efendi’nin konağına Fransız bir mürebbiye (bakıcı) gelir. Ancak bu kadın, evin beyinden oğullarına kadar herkesi baştan çıkarır ve konağı birbirine katar.
- Neden Okumalısınız? “Ahlak” kavramını sorgulatan, tutkunun ve zaafın romanıdır.
4. “Tarihi Magazin” Meraklılarına: Kuyruklu Yıldız Altında Bir İzdivaç
- Konusu: 1910 yılında Halley Kuyruklu Yıldızı’nın dünyaya çarpacağı dedikodusu yayılır. İstanbul halkı panik içindeyken, kenar mahalle kadınları ve aydın geçinenler arasında geçen komik olaylar.
- Neden Okumalısınız? Toplum psikolojisini ve cehaletin yarattığı paniği mizahi bir dille anlatır.
Hüseyin Rahmi Okuma Listesi
Bu kitaplar metroda ayaküstü okunacak kitaplar değildir; atmosfer ister.
Mekan: Mümkünse deniz gören bir yer veya evinizin en nostaljik köşesi.
İçecek: Yanına mutlaka köpüklü bir Türk Kahvesi veya demli çay.
Müzik: Arka planda Sanat Müziği albümleri veya taş plak kayıtları.
Hüseyin Rahmi Gürpınar o kadar üretken bir yazar ki, edebiyat tarihimizde “Yazı Makinesi” olarak da anılır. Biraz önce bahsettiğimiz 4 temel eser dışında, kütüphanenize ekleyebileceğiniz başka eserlerini de aşağıda listeledik.
İşte türlerine göre diğer önemli eserleri:
1. Romanları
Yazarın özellikle aile ilişkilerini, batıl inançları ve sosyal yozlaşmayı anlattığı diğer romanları:
- Cadı: (Gulyabani’yi sevenler bunu mutlaka okumalı. Ruh çağırma ve hortlak meselesine eğilen, döneminde büyük tartışma yaratan eseridir.)
- Kaynanam Nasıl Kudurdu: (İsmiyle bile gülümseten, gelin-kaynana çatışmasını anlatan efsanevi mizah romanı.)
- Utanmaz Adam: (Toplumun ahlak kurallarını hiçe sayan bir karakterin maceraları.)
- Deli Filozof: (Yazarın kendi dünya görüşünü en çok yansıttığı felsefi ve eleştirel romanı.)
- İffet: (Dramatik yapısı güçlü, hüzünlü bir İstanbul hikayesi.)
- Efsuncu Baba: (Define arayıcıları, büyücüler ve sahtekarlar üzerine kurulu komik bir eser.)
- Kesik Baş: (Hüseyin Rahmi’nin polisiye türündeki yeteneğini konuşturduğu gizemli bir roman.)
- Metres: (Kadın-erkek ilişkileri ve sadakat üzerine.)
- Tesadüf
- Nimetşinas
- Sevda Peşinde
- Hakk’a Sığındık
- Cehennemlik
- Billur Kalp
- Ölüler Yaşıyor mu?
2. Öykü Kitapları
Romanları kadar uzun soluklu olmasa da, kısa hikayelerinde de İstanbul’un ara sokaklarını anlatır:
- Kadınlar Vaizi
- Melek Sanmıştım Şeytanı
- Katil Buse
- Gönül Ticareti
- Tünelden İlk Çıkış
3. Tiyatro Oyunları
- Kadın Erkekleşince
- Hazan Bülbülü
- Gülbahar Hanım
💡 İpucu: Hüseyin Rahmi’nin kitap isimleri size abartılı gelebilir (Kaynanam Nasıl Kudurdu gibi). Ancak bu isimler, yazarın ticari zekasını ve “halka ulaşma” arzusunu gösterir. Kitabın kapağına bakan herkes, içinde kendinden veya komşusundan bir parça bulacağını bilir.
Eskimeyen Bir Dost
Hüseyin Rahmi Gürpınar, aradan geçen 100 yıla rağmen hala güncel, hala komik ve hala bizden. Onun kitaplarını okumak, eski bir aile albümüne bakmak gibidir; siyah beyaz ama çok tanıdık.
Kütüphanenizde bu büyük ustaya mutlaka yer açın. Pişman olmayacaksınız!
