Her sabah uyandığımızda ilk iş telefonumuzun ekranına bakıyor, gün boyu bitmek bilmeyen bildirimlerle boğuşuyor ve her şeye “hızla” yetişmeye çalışıyoruz. Peki, dünyanın en gelişmiş ülkelerinden biri olan Amerika Birleşik Devletleri’nin tam ortasında, bu hıza tamamen sırtını dönmüş, elektriği, motorlu araçları ve teknolojiyi hayatından çıkarmış bir topluluk olduğunu söylesek?
Dışarıdan bakıldığında sık sık Mormonlarla karıştırılsalar da, Amişler (Amish) inançları ve yaşam pratikleriyle onlardan tamamen farklı bir dünyada yaşarlar. Zamanın 18. yüzyılda durduğu, tarlaların atlarla sürüldüğü ve gecelerin sadece gaz lambasıyla aydınlandığı o izole dünyaya doğru büyüleyici bir yolculuğa çıkıyoruz.
1. Amişler Kimdir ve Nereden Geldiler?
Amişler, kökenleri 17. yüzyıl Avrupa’sına (özellikle İsviçre ve Almanya’ya) dayanan Anabaptist (yeniden vaftizciler) bir Hristiyan mezhebidir. Liderleri Jacob Ammann’ın katı öğretilerini takip ettikleri için “Amish” adını almışlardır. Avrupa’da gördükleri dini baskılar nedeniyle 18. yüzyılda Amerika’ya göç etmiş ve büyük ölçüde Pennsylvania, Ohio ve Indiana gibi eyaletlerin kırsal bölgelerine yerleşmişlerdir. Kendi aralarında hala “Pennsylvania Flemenkçesi” (eski bir Almanca lehçesi) konuşurlar.
2. Teknolojiyi Neden Reddediyorlar?: “Ordnung” Kuralları
Amişlerin en bilinen özelliği teknolojiyi reddetmeleridir. Ancak bunun sebebi teknolojinin “kötü” veya “şeytani” olduğuna inanmaları değildir.
- Toplumun Bütünlüğü: Amişler için en önemli şey aile ve cemaat (toplum) bağıdır. Onlara göre televizyon, internet veya otomobil; insanları bireyselleştiren, aileyi birbirinden uzaklaştıran ve dış dünyanın yozlaşmış kültürünü evlerin içine taşıyan araçlardır.
- Şebekeden Kopuk Yaşam: Amiş evlerinde şehir şebekesine bağlı elektrik bulunmaz. Çünkü fiziksel olarak dış dünyaya (şebekeye) bağlanmanın, manevi olarak da dünyaya bağlanmak anlamına geldiğine inanırlar. Ulaşım için motorlu araçlar yerine, o meşhur siyah at arabalarını (buggy) kullanırlar.
3. Modadan Uzak, Tek Tip Estetik
Amişlerin giyim tarzı, gösterişten ve kibirden uzak durma (tevazu) inançlarının bir yansımasıdır.
- Erkekler genellikle koyu renkli pantolonlar, askılar ve hasır şapkalar takar. Evlendikten sonra bıyıklarını keser ancak sakallarını uzatırlar (bıyık, tarihsel olarak askeriyeyi ve savaşı temsil ettiği için pasifist olan Amişler tarafından reddedilir).
- Kadınlar ise desensiz, uzun ve sade elbiseler giyer, saçlarını asla kesmez ve her zaman beyaz veya siyah bir bone ile örterler. Düğmeler bile bazen “fazla süslü” bulunduğu için kıyafetlerde iğne veya kopça tercih edilir.
4. Şaşırtıcı Bir Özgürlük Dönemi: “Rumspringa”
Böylesine katı kuralları olan bir toplumun, gençlerine sunduğu inanılmaz bir özgürlük dönemi vardır: Rumspringa (Etrafta koşuşturmak).
- Amiş gençleri 16 yaşına geldiklerinde, cemaatin kurallarından geçici olarak muaf tutulurlar. Bu dönemde modern kıyafetler giyebilir, akıllı telefon kullanabilir, araba sürebilir ve hatta partilere gidebilirler.
- Amaç Nedir?: Amiş inancına göre vaftiz (kiliseye katılım) bebekken değil, yetişkinken “kendi özgür iradesiyle” yapılmalıdır. Gençler dış dünyayı görüp deneyimledikten sonra, kendi iradeleriyle Amiş kalmayı seçmelidirler. İşin en ilginç yanı ise, gençlerin yaklaşık %85-90’ının tüm o modern dünya cazibesine rağmen geri dönüp Amiş kilisesine vaftiz olmayı seçmesidir.
5. Zanaat ve Gastronominin Doğal Hali
Toprağa ve el emeğine büyük saygı duyarlar. Endüstriyel tarımı reddedip tamamen organik yöntemlerle ektikleri tarlalarından elde ettikleri ürünlerle kurdukları sofralar, gerçek anlamda “tarladan sofraya” (farm to table) konseptinin en saf halidir. Ayrıca el yapımı devasa ahşap mobilyaları ve kadınların bir araya gelerek diktikleri o meşhur renkli yorganlar (quilting), Amiş kültürünün en değerli sanatsal üretimleridir.
Gustos Yorumu: Yavaşlamanın Cazibesi
Amişlerin yaşam tarzı bize ne kadar uzak veya zor görünürse görünsün, aslında modern insanın içten içe hasretini çektiği bir şeyi başarmış durumdalar: Yavaş yaşam (Slow living) ve anı yaşamak. Sürekli bir yerlere yetişme telaşının olmadığı, ekranlardan uzak, ailenin ve toprağın merkeze alındığı bu hayat; bize hızın ve teknolojinin her zaman “mutluluk” anlamına gelmediğini çok estetik bir dille hatırlatıyor.
Sizce modern dünyadan tamamen kopmadan da hayatımızda kendi küçük “Amiş” anlarımızı, yani o dijital detoks molalarını yaratmamız mümkün mü?
